جاڭا  وتاۋ

 

اڭگىمە

 

توڭىرەگىندەگىلەر «شاو ۆان» دەپ اتايتىن ۆان فاميليالى قىتاي جىگىتى بيىل جيىرما بەسكە شىقتى. قىتايلار مۇنى جيىرما بەس كوكتەم دەيدى. باعى جانعان سول ۆان مىنا جيىرما بەسىنشى كوكتەمىن الماتىدا وتكىزىپ وتىر. تۋعان وتانىنان الىستا جۇرسە دە، ەشتەڭەدەن وگەيسىگەن جوق. جاقىندا قىرىق جەتى جاستاعى ايەلى ەلميرا ونىڭ تۋعان كۇنىن تويلاپ ءوتتى. ەرلى-زايىپتى ەكەۋى جانە ونىڭ بۇرىنعى كۇيەۋىنەن قالعان جالعىز قىزى سۆەتلانا ۇشەۋى باس قوسىپ، شاعىن داستارقان جايدى. ءبىر جاقسىسى 9 ماي. ونسىزدا مەرەكە كۇن.

بارىنەن بۇرىن ەلميرا وسىعان ءماز. ءماز بولاتىن سەبەبى: بۇل ءوزى جاسىرىن كۇيەۋ. بۇل قۇپيالىقتى بىلەتىن ادامدار دا از. ولار: ۆاننىڭ جەرلەسى، تەگى قىتاي، قىتايدىڭ  سىچۋان پروۆينتسياسىنان، سوناۋ 1968 جىلى  مادەني رەۆوليۋتسيا تۇسىندا شىنجاڭعا كەلىپ، سونان شەكارادان بەرى قاشىپ وتكەن، جياڭ فاميليالى ازامات. ونان سوڭ  قالالىق احاج، ازاماتتاردى زاڭدى نەكەگە تىركەۋ ورنى جانە قالالىق كوشى-قون باسقارماسى. ال ماڭايداعى كورشى-قولاڭ، تانىس-بىلىستەر بۇل جاعدايدان مۇلدە حابارسىز. مۇنى ەلميرانىڭ ۇيىندە پاتەر جالداپ تۇرعان كوپ قاڭعىباستىڭ ءبىرى دەپ قانا بىلەدى. ەلميرانىڭ ءۇش بولمەلى ءۇيى بار. سونىڭ ءبىر بولمەسىن مىناۋ ۇلى كورشىدەن كەلىپ، قاڭعىرىپ جۇرگەن قىتاي بالاسىنا  جالعا بەرگەن. جانە ۇزاق ۋاقىتقا. ارينە، ونىڭ تۇك تە ايىبى جوق. مىنا زاماندا كىم قالاي جان باعامىن دەسە دە ءوز ەركى. سولاي دا سولاي. اۋەلى كورشىلەرى بۇعان قىزىعا قارايدى.

مۇنداي نەكەگە ەلميرا دا، ۆان دا – ەكەۋى دە ءدان ريزا. ءيا، العاشقى كەزدە ءبىراز توسىنداۋ بولعانى راس. ول كەزدە ۆان جيىرما ءبىر جاستا ەدى. سوناۋ الىس سىچۋاننان ءتورت جىگىت بىرلەسىپ، وسى جاقتى، اناۋ ەۆروپانى، رەسەيدى، قىرعىزستاندى، قازاقستاندى، قايسىسى بولسا دا، كەز كەلگەن بىرەۋىن كوڭىلگە الىپ جولعا شىققاندارى وزدەرىنە عانا ايان. قۇلجادا ءبىر-ەكى جىل تۇرىپ قالدى. بۇل جاقتان، شەتەلدەن شاقىرۋ قاعاز الدىرۋ قيىننىڭ قيىنى بولدى. قۇلجا قالاسىندا دا تۇراقتى ادرەستەرى جوق ەدى. ونىڭ ۇستىنە تانىس-ءبىلىس، اقشا دەگەندەر دە وڭاي شارۋا ەمەس بولاتىن. دەندەرى ساۋ، اياق-قولدارى بالعاداي-بالعاداي ءتورت جىگىت. قىزىل جاندارى عانا. اقىرى بۇلار ءبىر اقىل قۇرادى: شەگىنەرگە جول جوق. ءبىر تاۋەكەل جاساۋ كەرەك، البەتتە. سونان بىرەۋلەر ارقىلى شەكاردان ارى-بەرى جۇك تاسىپ جۇرگەن ءبىر جۇرگىزۋشىگە سويلەسە كەتتى. قالىڭ جۇكتىڭ، قابات-قابات تيەلگەن كوپ جاشىكتىڭ بىرەۋىنە ءبىر ادامدى وتىرعىزىپ، شەكارادان جاسىرىن الىپ وتۋگە كەلىستى. تورتەۋى  وتىرىپ «ەندى بۇعان كىم بارادىنى» تالقىلادى. تاڭداۋ وسى ۆانعا ءتۇستى. ونىڭ سەبەبى: ۆان وسى توپتىڭ باسشىسى ەسەپتى. تۋ باستان ۇيىمداستىرىپ جۇرگەن سول. جۇرەگى دە، ەرلىگى دە بار جىگىت. اقىلى، ايلاسى دا جەتەرلىك. ونان دا ماڭىزدىسى قالعان ۇشەۋىنە قاراعاندا مۇنىڭ بوي تۇرقى الاسا، دەنە ءبىتىمى شاكەنە. جاشىككە كىرىپ وتىرىپ بارۋ ءۇشىن بۇل تابىلمايتىن شارت.

ءيا، سولاي دا بولدى. امان-ەسەن الماتىعا جەتتى. ءبىر اپتاداي قۇلجادان بەرى دەلدال بوپ جۇرگەن الگى قازاقتىڭ ۇيىندە جاسىرىنىپ جاتتى. سونىڭ كومەگىمەن جەرلەسى  جياڭدى تاپتى.

-قانىمىز ءبىر تۋىسپىز عوي. ءبارىمىز دە ياو، ءشۇننىڭ ۇرپاعىمىز. ونىڭ ۇستىنە جەرلەس ەكەنبىز. كومەكتەس، اعاتاي،- دەدى ونىڭ الدىنا باسىن ءيىپ.

-نە ىستەيسىڭ بۇل جاقتا؟

ۆان كۇرسىندى:

-ەپتەپ جان باعامىن عوي. شامام كەلسە وسى جاقتى مەكەندەپ، ماڭگىلىك قالىپ قويامىن. ارت جاقتا دوستارىم قالىپ ەدى. ەكى كوزدەرى ءتورت بولىپ كۇتىپ وتىر. «اتتەڭ، قازاقستان!…»  دەگەندە اۋزىنىڭ سۋى قۇرىپ جۇرگەن تۋىس، جەرلەستەر دە كوپ. سولار ءۇشىن جۇمىس ىستەسەم دەپ ەدىم.

جياق ءتۇسىنىپ وتىر، ارينە… بىرەۋدەن قىتاي پاسپورتىن الىپ، كوشىرمەسىن جاساتتى. اتى-ءجونىن، تۋعان جىلىن وزگەرتىپ، قايتا دايىندادى. ۆاندى جەتەلەپ، قىتاي ەلشىلىگىنە باردى.

-قازاقستاندى، قازاق دەگەن ەلدى بىلەسىزدەر. كوشەدە جالعىز كەلە جاتقان مىنا بايقۇستى بىرەۋلەر توناعان. تاپا-تالتۇستە، ءبىر ءۇيدىڭ پودەزىنە سۇيرەپ كىرگىزىپ، قالتاسىن بىراق قاعىپ العان. اقشادان، پاسپورتتان تۇگەل ايىرىلعان…

ەكەۋى قىتاي ەلشىلىگىنەن ۋاقىتتىق پاسپورت الىپ قۋانىپ شىقتى.

-ال ەندى ءجونىڭدى تاپ،- دەدى جياڭ وسى ارادا.

ۆان زار يلەدى:

-ءسىزسىز مەنىڭ كۇنىم جوق. ولسەم دە ءسىزدىڭ قولىڭىزدا ولەيىن.- دەدى ۆان ونىڭ الدىندا باسىن ءيىپ، مىقتاپ قىسقان قوس  جۇدىرىعىن كەۋدەسىنە سوعىپ.- جاقسىلىعىڭىزدى ەشقاشان ۇمىتپاسپىن، اعاتاي. قامقورلىعىڭىزدان ايىرا كورمەڭىز مەن پاقىرىڭىزدى.

– جارايدى. ال ەندى نە ىستەمەكسىڭ؟

-دوستارىمدى شاقىرۋىم كەرەك ەدى.

-ول ءۇشىن قازاقستان ازاماتتىعىن الۋ كەرەك قوي.

-بارىنە دايىنمىن، اعا.

– اقشاڭ بار ما؟

-بار ازداپ. دوستارىم جيناپ بەرگەن. قولىڭىزعا بىراق تاپسىرام.

-جوق، باۋىرىم،- دەدى جياڭ باسىن شايقاپ،- ماعان سەنىڭ سوقىر تيىن اقشاڭنىڭ كەرەگى جوق. بەرسەڭ دە المايمىن. جەرلەس ەكەنبىز. تۋىسپىز. كومەگىم بولسىن. ەلدەن الىستا، شەتتە جۇرگەندە بىرىمىزگە ءبىرىمىز قاراسپاساق، باسقا كىم سۇيەنىش بولادى بىزگە. سەن اقشاڭدى ماعان ۇسىنعانشا، جىگىت بولساڭ، اناۋ ارتتاعى قالىڭ جەرلەسىڭدى شاقىرۋعا جۇمسا.- دەدى وعان شىن نيەتىمەن جاناشىرلىق تانىتىپ.

-راقمەت، اعا. قۇلىڭىز بولۋعا دايىنمىن.

-جارايدى. توقتا وندا. الدىمەن تيىن-تەبەنىڭدى كۇتىپ ۇستا. ساعان ءالى كوپ اقشا كەرەك. ازاماتتىق الۋ دەگەن مۇندا ەڭ الدىمەن قىپ-قىزىل اقشانى قاجەت ەتەدى.  ونان باسقا  شارۋاسى دا شاش-ەتەكتەن.  وعان اۋەلى وسى ەلدىڭ پرەزيدەنتى قول قويادى. ءبارى قيىن. قازىرگە دەيىن بەلگىلى بولعان ءبىر قولايلىلىق، ول – وسى ەلدىڭ ءبىر ازاماتىمەن ۇيلەنۋ، نەكەگە تۇرۋ. قولىندا قازاقستان ازاماتىمەن ۇيلەنگەن نەكە كۋالىگى بار ادامعا بۇل ەلدىڭ ازاماتتىعىن الۋعا ەشقانداي زاڭ كولدەنەڭ بولمايدى.

-بارىنە دايىنمىن، اعا.

-ارينە، جاڭاعى اقشىنى وسىدان باستاپ جۇمسايسىڭ.

-مىنە، اعاتاي.

-ونان سوڭ دا اقشاسىز بولمايدى.

-ەشتەڭەمدى ايامايمىن، اعاتاي.

سونىمەن جياڭ ەكى اي بويى الماتىدان قىز-كەلىنشەك ىزدەدى. وڭاي دا بولعان جوق. كوشەگە قۇلاقتاندىرۋ جاپسىرىپ، اقپارات قۇرالدارى ارقىلى جارناما جاسايتىن باسى اشىق جۇمىس ەمەس، جىمىسقى شارۋا، ارينە. «قيىن ءىس جوق جاھاندا، ىقىلاس قويعان ادامعا» دەگەن قىتاي ۇستانىمى بار. ىزدەي-ىزدەي ءجۇرىپ، اقىرى، وسى ەلميراعا كەز بولدى.

-ءاي-يوۋ، مىناۋ كەمپىر عوي، اعا،- دەدى ۆان ونى كورگەن جەردەن بىردەن جانى تۇرشىگىپ.

– ءاي، اقىماق، سەن ونى ماڭگىلىك جار ەتپەيسىڭ عوي. ۋاقىتشا ءبىر امال ەكەنىن قالاي تۇسىنبەيسىڭ، ميسىز؟!- دەدى جياڭ وعان دۇرسە قويا بەرىپ.

-جارايدى، كەشىرىڭىز، اعا، ايتقانىڭىز بولسىن.- دەدى ۆان بايقاماي سويلەپ العانىنا ءوزى دە وكىنىپ.

باستابىندا، ۆاندى تۇڭعىش رەت كورگەن كەزدە ەلميرا دا تىكسىنىپ قالدى:

-ءۇيباي-اي، ۇيات قوي،- دەدى  وزىنەن ءوزى قىسىلىپ.

-نە ەرسىلىگى بار؟ باسىڭ بوس ايەلسىڭ.

-ءاي، وتە جاس ەكەن، – دەدى ەلميرا ەكى بەتى دۋىلداپ.

-ءاي، جوق. بۇل ءبىر انشەيىن فورمالني شارۋا دەپ كەلىستىك قوي باعانا. بۇل تەك قاعاز جۇزىندەگى نەكە. شىن مانىندە ول سەنىڭ ءبىر بولمەڭدى جالعا الىپ تۇرعان پاتەرشىك قانا.

-دەسە دە…احاج-عا بارعاندا نە دەيمىن؟- دەپ كۇمىلجىدى ەلميرا،- بولماسا   قىرىق جاستار شاماسىنداعى ەركەك بولسا ەدى.

-سەن دە قىزىقسىڭ-اۋ، ەلميرا، مىنا بۇگىنگىدەي داربازا دەموكراتيانىڭ تۇسىندا كىمدى كىم سوگەدى عوي دەپ ەدىڭ. ۇيات، نامىس دەگەن قالعان اناۋ حح عاسىردا. مىنا عاسىر تەك مۇددەلەر عاسىرى. كورىپ ءجۇرسىڭ عوي، الپىستاعى، جەتپىستەگى شالدار ون سەگىز، جيىرما جاستاعى قىزداردى الىپ جاتىر. ەركەكتەرگە ورەسكەل كورىنبەگەن شارۋا ايەلدەرگە قالايشا ەرسى بولادى؟ زاڭ بارىمىزگە بىردەي ەمەس پە؟! ال، اناۋ بىلەسىڭ عوي، رۋسسيانىڭ اتاقتى ءانشىسى اللا پۋگاچەۆانى… ءوزىنىڭ بالاسىنداي جىگىتپەن… بۇكىل الەم الدىندا ماقتانىشپەن ءان سالىپ ءجۇر. قازاقستان سياقتى زايىرلى ەلدە ءبارى دە مۇمكىن. تەك ەبىن تاپساڭ عانا بولعانى. نە ىستەيمىن دەسە دە اركىمنىڭ ءوز ەركى.

ەلميرا ۇندەي الماي قالدى. ءبىر قاۋىم ءۇنسىز تولعانىپ تۇردى دا:

-سوندا بۇل ماعان قانشا تولەيدى؟ – دەپ قالدى  شىداي الماي قۇلقىنىن قىلاڭ ەتكىزىپ.

-قالاعانىڭشا.

ەلميرا سوندا دا ەكى ويلىلاۋ ەدى:

-جالعىز قىزىم بار ەدى. بيىل ون ءبىرىنشى كلاس بىتىرەدى. سونى جوعارى مەكتەپتە وقىتىپ بەرە الا ما؟ –  دەدى بوگەلە سويلەپ.

-وعان نە ءسوز بار. ونىڭ سىرتىندا ءوزىڭدى دە باعادى، ارينە.

سونىمەن نە بار، ۆان اياق استىنان ەلميرانىڭ زاڭدى كۇيەۋى بولدى دا «قول ۇستاسىپ» ۇيىنە بىرگە كەلدى. دەگەنمەن، العاشقى ساتتەر ەلميراعا دا، ۆانعا دا تىم وڭاي بولعان جوق. باستابىندا ەكەۋى دە ءبىرىن ءبىرى جاتىرقاپ، توسىرقاسىپ، ءۇرپيىسىپ تۇردى.

ۆان پىسىق تا ىسپور جىگىت ەدى. ۇيگە كەلىپ، بىرىنە ءبىرى ءتۇزۋ قاراسا الماي تارتىنىسىپ تۇرعان ءبىر ساتتە باتىلدىقپەن ءسوز باستادى:

-ءسىزدى نە دەپ اتاسام بولادى؟- دەدى بۇدان بىلايعى قارىم-قىتىناسىنا جول اشپاق بولىپ،

ەلميرا ويلانىپ قالدى:

-حوزايكا دەي بەر،- دەدى تاماعىنا تاس تىعىلعانداي جۇتقىنىپ الىپ.

ۆان كيىمدەرىن اۋىستىرىپ بولعان سوڭ ەلميرادان رۇقسات سۇرادى:

-حوزايكا، ماعان اس ءۇيدى كورسەتىڭىز،- دەدى قاعازعا جازىپ العان بىرەر اۋىز ورىسشاسىمەن بىلدىرلاي ءتىل قاتىپ.

مۇنىڭ ءبارىن ۇيرەتكەن جياڭ. «بۇلار مىنا جۇرگەن جاسامىس قازاقتار ءبارى دە ورىستانعان ادامدار. قانشا دەگەنمەن ەۆروپا سالتىنا جاقىنداۋ. مىنا ءبىزدىڭ قىتايدىڭ كوپ قىلىقتارىن ەرسى كورەدى. ءبىزدىڭ ەلدە كوبىندە تاماقتى ءبىز – ەركەكتەر ىستەۋشى ەدىك قوي. ال بۇلاردىڭ ەركەكتەرى دايار تاماقتىڭ عانا يەسى. ونىڭ ۇستىنە ەركەگى دە، ايەلى دە شەتىنەن جالقاۋ. سوندىقتان سەن بارا سالا ەڭ الدىمەن اسحانانى يگەر. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن، مىنا قاتىننىڭ ۆانناسىندا كىر جۋاتىن ماشينا تۇر عوي. اۆتومات ماشينا. ءبارىن ءوزى ىستەيدى. سوعان كيىم-كەشەكتى  نىعا دا تەتىگىن بۇراي سال. وعان سەنىڭ تۇگىڭ دە كەتپەيدى. ءبىز قىتاي بالاسى اتا-بابامىزدان قاشان ماقساتىمىزعا جەتىپ العانشا، قانداي لات جۇمىس بولسا دا، ارلانباي ىستەي بەرەتىن ەڭبەكشىل ەلمىز عوي. سول اتا ءداستۇردى ۇمىتپا. سوندا تاماعى پىسۋلى، كيىمى جۋلى، اقشاسى قولىندا تۇرسا، سەندەي ادامدى بۇلار كەتەم دەسەڭ دە جىبەرمەيدى. جاسىراتىنى جوق، ءبارىمىز دە وسىلاي سىڭگەنبىز»- دەگەن. مىنا ورىسشىنى دا سول جازىپ بەرگەن.

ەلميرا تاڭ-تاماشا!  ۆان سونداي قىلاپ. قولى قولىنا  تيمەيدى. تاماقتى لەزدە دايارلاپ جىبەردى. ءوز ومىرىندە ءبىرىنشى رەت ءوز ۇيىندە باسقا بىرەۋدىڭ قولىمەن جاسالعان دايىن تاماقتى جەپ، قۋانىپ قالدى. وسى جىگىتتى ۇيىنە كىرگىزىپ العانىنا وزىنە ءوزى ريزا بولدى.

ۆان دا قۋانىشتى بولاتىن. تەك جاتار كەزدە عانا الدەنەگە الاڭداپ، توسىرقاڭقىراپ وتىردى. ەلميرا وعان زالداعى سافاعا ورىن سالىپ بەرىپ ەدى، سوعان قيسايا كەتتى. «شىركىن، قازاقستان ازاماتتىعىن تەزىرەك السام-اۋ! سوعان قولىم قاشان جەتەر ەكەن؟!» دەپ، دامبالىنىڭ ىشقىرىنا تىككەن اقشاسىن سيپالاپ جاتىپ ۇيىقتاپ كەتتى.

ەرتەڭىندە تاڭەرتەڭگى تاماقتان كەيىن ءسوزدى ەلميرا باستادى:

-ۆان، سۆەتانىڭ وقۋىن قايتەمىز؟

-وقىتامىز. مەن اعامنان اقشا الىپ كەلەمىن.

-سەن ايتشى، قىزىما قىتاي ءتىلىن وقىتسام قايتەدى؟

-قالايشا قىتاي ءتىلى؟- دەپ سۇرادى ۆان «بۇل قاتىن مەنى سىناپ وتىرماسىن. الدىمەن وسىنىڭ ءىشىن ءبىلىپ الايىن» دەگەن ءبىر جىمىسقى ەسەپپەن.

ەلميرا شىنىن ايتتى:

-انەۋگۇنى ءبىر جەردە قىتايدان كەلگەن ورالمان قازاقتارمەن بىرگە وتىرىپ قالدىم. جەتەۋ مە، سەگىز بە، – ءبارى عالىم. تۇگەل پروفەسسور. الدى ەلۋ، اياعى وتىز-قىرىق كىتاپ جازعاندار. الماعان سىيلىقتارى تاعى جوق. سونىڭ بىرەۋى ايتادى: قىتايدىڭ مىنا ءتورت بۇرىش يەروگليفىن كون فۋتسي دەگەن ۇلى عۇلاماسى ويلاپ تاپقان. سونان كون فۋتسي ءجۇز جاستان اسىپ، ابدەن كارتەيىپ، ولەر شاعىنا جەتكەندە، ءال ۇستىندە جاتقاندا ونىڭ شاكىرتتەرى: «ۇستاز، بۇل يەروگليفتى نەگە ءتورت بۇرىش قىپ جاسادىڭىز؟» دەپ سۇراسا كەرەك. سوندا كون فۋتسي: «ەگەر وسى ءتورت بۇرىش يەروگيفتەن ايىرىلماسا، مەنىڭ ۇرپاعىم كۇندەردىڭ كۇنىندە دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىن تۇگەل بيلەيتىن بولادى» دەپ جاۋاپ بەرىپتى. شاكىرتتەرى تاعى دا: «ول قاشان بولادى؟» دەپ سۇراپتى. كارىلىك جەڭىپ، اۋرۋ مەڭدەتىپ حالى ازايعان كون فۋتسي ونان ارى سويلەۋگە شاماسى  كەلمەي ، ەكى ساۋساعىن كورسەتكەن ەكەن. شاكىرتتەرى ونى ەكى ءجۇز جىل دەگەنى دەپ مولشەرلەپتى. ەكى ءجۇز جىلدا ونداي بولا قويماپتى. سونان سوڭ ونىڭ كەيىنگى مۇريتتەرى «ۇستاز وندا ەكى مىڭ جىلدى مەجەلەگەن ەكەن» دەپ جورىپتى. قازىر مىنە قىتاي ءبىر جارىم ميللياردقا جەتتى. كۇن ساناپ دامىپ كەلەدى. اناۋ تەڭىزدىڭ ارعى جاعىنداعى ازۋىن ايعا بىلەگەن امەريكانى دا قورقىتىپ وتىر. كون فۋتسي ءبىلىپ ايتقان» دەپ وتىرعانداردىڭ ءبارىن اۋىزدارىنا قاراتتى. سونان سوڭ مەن دە قىزىما قىتاي ءتىلىن وقىتسام دەپ ويلاپ ەدىم،- دەدى ول شىن نيەتىمەن شەشىلە سويلەپ.

ۆان ىشتەي جىلماڭ قاعىپ قۋانىپ وتىردى. ءوزى قىتاي بولا تۇرىپ، قىتايدا جۇرگەندە دە ەستىمەگەن  اڭگىمەسى. كون ءفۋتسيدىڭ اۋليە ەكەنى راس. ونىڭ جەتپىس ءۇش مۇشەلىنە قاراعان جاسىندا قايتىس بولعانىن دا بىلەدى. باياعىدا مۇعالىمدەرى قىتاي يەروگيفى كون فۋتسيدەن 7-8 عاسىر بۇرىن دۇنيگە كەلگەن دەۋشى ەدى. ال، مىناۋ… ۆان ونى وتىرىك دەگىسى كەلمەدى. «ايتا بەرسىن. ءيا، ايتقانى كەلىپ، سولاي بولعاي.» دەپ تىلەدى. سونان سوڭ ەلميراعا بۇل دا شىنىن ايتتى:

-قىتاي ءتىلى ۇلى ءتىل عوي. بىرلەسكەن ۇلتتار ۇيىمىندا قولدانىلاتىن التى ءتىلدىڭ ءبىرى. ونىڭ ۇستىنە قازاقستاندا قازىر قىتاي فيرمالارى قاپتاپ ءجۇر. مۇنان بىلاي دا كوبەيمەسە ازايمايدى. ولاي بولسا، قىتاي ءتىلىن بىلەتىندەرگە جۇمىس تا وڭاي تىبىلادى دەگەن ءسوز. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن، كۇندىز ۋنيۆەرسيتەتتە وقىسا، ۇيگە كەلگەندە مەن دە كومەكتەسەر ەدىم. كەشكە بوسپىن عوي. نە بىتىرەم؟!- دەدى.

كۇندەر وسىلايشا ءبىر كەلكى ىرعاقپەن اقىرىن  جىلجىپ ءوتىپ جاتتى. ۆاننىڭ وسىندا كەلگەنىنە دە ەكى جەتىدەن استى. سونان ءبىر كۇنى قىزىق بولدى.

كۇن جەكسەنبى ەدى. ەلميرا كۇندەگىدەن ەرتە تۇردى. قازان-اياق جاققا دا ۆاننان بۇرىن باردى:

-ۆان، مەنى قۇتتىقتاپ قوي. بۇگىن مەنىڭ تۋعان كۇنىم،- دەدى ءماز-ءمايرام بولىپ.

ۆان سۋمكاسىنا جۇگىردى. جياڭ ايتقان: «كۇندەردىڭ كۇنىندە مىنا قاتىننىڭ تۋعان كۇنى بولادى. سوندا ونىڭ ساۋساعىنا وسىنى كيگىز. بۇنى  ولار ءومىرى ۇمىتپايدى. اۋەلى قالاساڭ سۇراعانىڭدى بەرەدى» دەپ كۇلە ءجۇرىپ، الىپ بەرگەن جاقۇت كوزدى، التىن جۇزىك بار ەدى. سونى اكەلىپ ونىڭ قولىنا سالدى.

ەلميرا قۋانىپ كەتتى. ايعايلاپ جىبەردى:

-سۆەتا، قانداي كەرەمەت! سەن ءالى ۇيىقتاپ جاتىرسىڭ. مىنا ۆان مەنىڭ تۋعان كۇنىمدى ءبىرىنشى بولىپ قۇتتىقتاپ، مىنا جۇزىكتى سىيلادى. قانداي تاماشا! قانداي جومارت! سەن تۋعاننان بەرگى ءبىرىنشى رەت العان قىمبات سىيلىعىم.- دەپ قىزىنىڭ بولمەسىنە جۇگىردى.

ەلميرا بەكەردەن بەكەر ەرتە تۇرماعان ەكەن. ءتۇس الەتىندە گۇل ۇستاعان، اراق-شاراپ، كانپيت كوتەرگەن ەلميرانىڭ ءوزى قۇرالىپتاس ساركىدىر ايەلدەر جينالىپ، ونىڭ تۋعان كۇنىن قۇتتىقتادى. كونياكتان تارتىپ-تارتىپ الىپ، ءان شىرقادى. ورىس اندەرى. داۋىستارى ونشا كەلىڭكىرەمەسە دە، ايگىلى انشىلەردەن كەم ورىنداعان جوق. قولعا تۇسە بەرمەيتىن باقىتتى ءبىر ساتتەرىنىڭ قالاي تەز ءوتىپ كەتكەنىن وزدەرى دە سەزبەي قالىستى. ۆان جاساعان قىتاي تاماقتارىن سۇيسىنە جەپ، وعان اراق ۇسىنىپ، ونى بيگە شاقىرۋدى دا ەستەرىنەن شىعارمادى. ۆان دا تارتىنباي ءىشتى. ءومىرى بي دەگەننىڭ ءيىسى مۇرنىنا بارىپ كورمەسە دە، قيقاڭداپ بيلەگەن بولدى. «اتتەڭ، ءبىراز موسقالداۋ. ايتپەسە…دەگەنمەن مىناۋ بوتەن ەلدىڭ، اسىرەسە، مىنا ورىس تەكتىلەردىڭ قىزىعىن ءبىر كورۋ كەرەك ەدى. تۇرا تۇر، بالەم. ورىسشا ءبىلىپ الايىن…»- دەپ ويلادى مۋزىكاعا ەلىتىپ، كوزىن جۇما ءجۇرىپ.

كەشكە دوستارى كەتكەن سوڭ ەلميرا وڭاشا ۇيدە وتىرىپ جىلاپ تا الدى. قاي-قايداعى ەسىنە ءتۇسىپ ەدى. ءومىر دەگەن مىناۋ، ءبىر قايىرىلماي، سۋداي اعىپ ءوتىپ جاتقان. جاس كەزىندە دە ەشكىمنەن كەم ەمەس ەدى. اكە-شەشەسى تاپ-تازا قازاق بولعانىمەن، بۇل ورىس مەكتەبىندە وقىدى. اشىق-شاشىق، ەركىن جۇرۋگە اۋەستەنىپ، تايتىك بولىپ بوي جەتتى. ون ءتورت جاسىنان باستاپ بىرەۋلەرگە عاشىق بولدى. قازىر اندا-ساندا ءبىر ۇيقىسى قاشقان كەزدە، قالىڭ ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىندا ويلاسا، كوز الدىنان كوپ جىگىتتىڭ بەينەسى ەلەستەپ وتەدى. باقىتتى، ءلاززاتتى كەزدەردىڭ سۋرەتى. قاس قاعىمداي عانا قىسقا ساتتەر. ۇزىك-ۇزىك كورىنىستەر. التىن شىنجىردىڭ ءاربىر ۇزبەسى سەكىلدى قىمبات، قىزىقتى وكىنىشتەر. سونىڭ ىشىندە تۇراقتاپ قالعانى بىرەۋ عانا. اۋداننىڭ ءبىرىنشى سەكرەتارى. ول كەزدە ەلميرا تالشىبىقتاي بۇرالىپ تۇرعان، سىندارداي ادەمى قىز ەدى. بيپازداپ جونعان،  كۇمىستىڭ بۋىمەن كۇپتەگەن اق قايىڭداي اپپاق سيراقتارىن قازداڭ-قازداڭ باسىپ، تاكاپپار جۇرەتىن. ءبىرىنشى سەكرەتارعا بىردەن ۇنادى. ول مۇنى كومەكشىلىككە شاقىردى. ايتقانىنىڭ ءبارىن ورىنداتتى. شىرىن كۇندەر وتكىزدى. مىنا ءۇيدى دە سول الىپ بەردى. مىنا جالعىز قىزى سۆەتلانانى دا سودان كوتەردى. سول بويى وتىرىپ قالدى. كومپارتيا قۇلاپ، تاۋەلسىزدىك العان تۇستا ول پەنتسياعا كەتتى. ەلميرا دا جۇمىستان قالدى. ونىڭ ۇستىنە بۇرىنعى سىمباتىنان ايىرىلىپ، سەمىرىپ، جۋانداپ، كۇمپيىپ شىعا كەلدى. سونان بەرى وسى جالعىزدىق. سۇيەۋ بولار، مەدەۋ تۇتار، سىرلاسار ەشكىمى جوق. اسىرەسە، ەركەكتەن سالىمى قايتقالى قاي زامان؟

اشۋىن ءبىر رۋمكا كونياكپەن باسىپ، توسەگىنە قيسايدى. ونە بويى وت بولىپ، كۇيىپ-جانىپ ۇيىقتاتپادى. اۋىرماعان جامباسىنا سالماق سالىپ، ۇزاق اۋناقشىدى. ۇيقى مۇلدە قاشىپ الدى. قاراداي ەلىگىپ، الدەنەنى سارىلا اڭساپ، ءبىر نارسەنى ساعىنىپ، وزەگى ورتەنىپ، جۇرەگى سىزداپ سوقتى. قارادان قاراپ الاس ۇردى. ەتجەندى، تولىق كەۋدەسىن كەرە، ءجيى-ءجيى تىنىس الدى.

ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعى. يەن ءۇي. شەشەسى دوستارىمەن ەركىن وتىرىپ السىن دەپ  سۆەتا ءوز دوستارىمەن كەتكەن. ەڭ قيىنى وسى جالعىزدىق. قىرىق جەتى جاسقا كەلگەنىمەن، بۇلشىق ەتتەرى نىعىز، ءالى سەزىمى ولمەگەن. وقتا-تەكتە قانىنا ءبىر سارسۋ ارالاسىپ، جەلىكتىرىپ اۋرەلەيتىن كەزدەرى كوپ. بۇگىن دە جالعىز ءوزى. جوق. ايتپاقشى ۆان بار. ەسىنە سول ءتۇستى. جۇرت بىلمەسە دە، زاڭ قوسقان كۇيەۋى. دەنى ساۋ. ون ەكى مۇشەسى ءبۇتىن، جاپ-جاس جىگىت.

ەلميرا ۇيقى كيىمىن قولقىلداتىپ، زالعا باردى. شام جاقتى. ۆان ۇيىقتاپ قالىپتى. ءبىر ءسات قاراپ تۇردى. اقىرى شىدامادى:

-ۆان،- دەدى ونىڭ قاسىنا جاقىنداپ.

ۆان ويانا قويمادى.

-ۆان!- دەدى ەلميرا ونى ىرعاپ وياتىپ. ەركەك دەنەسىنە تيگەن ساۋساقتارى دا زىر ەتىپ، سىرقىراي جونەلدى.

ۆان كوزىن اشتى. باسىن جاستىقتان جۇلىپ الىپ، شوشىنا قارادى.

-ۆان، ءجۇر اندا!- دەدى ونىڭ قولىنان ۇستاپ، ءوز بولمەسىنە قاراي جەتەكتەدى. ۆان قارسىلىق بىلدىرگەن جوق.

-ۆان، سەن مەنىڭ كۇيەۋىمسىڭ عوي،- دەدى بولمەسىنە كىرە سالا ونى قۇشاقتاپ، ەرنىنە جابىسىپ. ونە بويىن سيپالاپ، ايمالاي باستادى.- قالاي، سەن مەنى ۇناتپايسىڭ با؟ مەن سەنى سۇيەم. پوجاليۋستا. جاقسى جىگىتسىڭ. ۇلى ەلدىڭ ۇرپاعىسىڭ. قانداي ادەمىسىڭ! وي، مەن سەنى… ايەلىڭمىن عوي. ءسۇيشى مەنى. تارتىناسىڭ با؟ نەمەنەگە ۇيالاسىڭ؟ قىتايشا تالىمسىمەشى. ەندى ءبىز ەكەۋىمىز…

تىرشىلىكتى ، جارىق دۇنيەنى – ءبارىن ۇمىتقان ەلميرا ماساڭ كۇيىندە وسى تەكتەس بىردەمەلەردى، ۇعىمسىز سوزدەردى سان قايتالاپ، مىڭگىرلەپ، ۆاننىڭ ەس-اقىلىن شىعاردى.

ۆان دە ەكى ويلىلاۋ ەدى. «ءبىر جۋىپ الىپ، سو بويى قۇتىلا الماي قالىپ جۇرمەيىن» دەپ ءبىر ويلادى.  جاسى وتە ۇلكەندەۋ بولىپ تۇر. ءوز شەشەسى دە بيىل قىرىق جەتى جاستا ەدى. سونى ەسىنە الدى…مىنانى رەنجىتىپ السا، ومىرلىك جوساپارى كۇلگە ۇشىپ جاتسا… قازىر بۇعان قاي-قاي جاعىنان دا باعىنىشتى عوي. بالكىم، مۇنىڭ باسقا بىردەڭەگە دە سەبى ءتيىپ قالار…

ەرتەڭىندە تاڭەرتەڭ جارداي سەمىز ەلميرا قۇشاعىندا جاتقان جۇدىرىقتاي جىگىتتىڭ باسىنان سيپادى:

-ۆان، سۆەتاعا سەزدىرۋشى بولما. ۇيات قوي. وعان مەن اناۋ فورمالني نەكە تۋرالى دا ايتقان جوق بولاتىنمىن. جاي پاتەرشىك دەپ قويعام.- دەگەن ءبىر كۇرسىنىپ الىپ.- بىراق مەن وسىنى ايتتى ەكەن دەپ كەلمەي قويىپ جۇرمە. سۆەتا جاتقان سوڭ قالاعان ۋاعىڭدا كەلە بەر. مەن سەنىڭ ايەلىڭمىن عوي شىنىندا…

مىنە، سونان بەرى ءتورت جىل ءوتتى. ۆاننىڭ قازاقستان ازاماتتىعىن العانىنا دا ءۇش جىلدان استى. ارتتا قالعان دوستارىن دا شاقىرىپ اكەلدى. ءبارى ويداعىداي. ءوزى دە كوپ جۇمىسقا ىسىلىپ، بارعان سايىن جاتىلىپ بارادى. قىتاي جاقتان كەلەتىندەردىڭ ءبىر مىقتى تىرەگىنە اينالدى. ورىسشانى دا جاپ-جاقسى يگەرىپ اكەتتى.

جيىرما بەس جاسقا تولعان كۇنىن تويلاپ وتىرعان بۇگىنگى كۇنى ءبار-ءبارى كوڭىلدەگىدەي بولعانىمەن،  ەلميرا وعان ءبىر وكپەسىن ايتتى:

-ۆان، قالاي، ءبىر جىلدان بەرى سەن مۇندا كوپ كەلمەيتىن بولىپ الدىڭ عوي؟- دەدى رۋمكاسىن سوعىستىرا وتىرىپ.

– ساۋدا-ساتىق. اقشا تابۋدىڭ قامى باياعى. ءبىر قىتاي فيرماسىمەن بىرگە اقتاۋ جاققا كەتىپ قالدىم.- دەدى شىمىرىكپەي، قۇيداي وتىرىك ايتىپ.

– ەكى ايدىڭ الدىندا مەن سەنى كوشەدەن كورىپ قالدىم عوي؟

-جوق. باسقا بىرەۋ شىعار.

-ءدال سەنسىڭ. ۇستىڭدە بىلتىر مەن تاڭداپ الىپ بەرگەن  الگى جولاق جولدى كوستيۋمىڭ بار. قاسىڭدا ۇزىن بويلى ءبىر قىز كەتىپ بارا جاتتى. ورىس پا، قازاق پا، قىزدى انىقتاپ بايقاي المادىم. سىرتىنان قاراعاندا ءبىزدىڭ سۆەتاعا دا ۇقساپ كەتەدى.

-ءيا، ءيا، ايتپاقشى، فيرمانىڭ جۇمىسىمەن ءبىر رەت كەلىپ كەتكەنىم بار. اسىعىس ەدىم.- دەدى ۆان ونان ارى جالتارا الماي، قىپ-قىزىل بولىپ كەتىپ.

سونان ارى سۆەتاعا قاراپ  سويلەدى.

-ايتتىم عوي سوندا شەشەڭ كورىپ قالدى دەپ.- دەدى قىتايشا بىلدىرلاپ.

سۆەتلانا بيىل ءۇشىنشى كۋرستا وقيدى. قىتاي ءتىلىن كوپ-كورىم يگەرىپ العان. ارينە، باياعىداعى ۋادە بويىنشا كۇندىز ۋنيۆەرسيتەتتەن،  كەشكە ۆاننان وقىپ ءجۇرىپ… سونىڭ اياعى اۋەلى ماحابباتقا ۇلاسقان.

-سۆەتا، مەن سەنى سۇيەم،- دەدى ۆان وڭاشا ءبىر ءساتتى كەشتە ءوزى بويشاڭ، دەنەلى، ءوزى سۇلۋ، ءدال شەشەسىنىڭ  جاس كەزىندەگىسى سياقتى اسەم قىزدىڭ موينىنا اسىلىپ. سول اسىلعان بويى ونىڭ موينىن كۇشپەن ءيىپ اكەلىپ، وكشەسىن كوتەرىپ تۇرىپ، ەرنىنە جابىستى.

قىز دا ءوزىن باقىتتى سەزىندى. ميللياردقا كەلىن بولۋ قازىر مۇندا ءار كىمنىڭ-اق ارمانى…

– ەندى جاسىرۋدىڭ كەرەگى جوق،- دەدى قىز دا قىتايشا  مىڭگىرلەپ،- ايتاتىن بولساڭ، بۇگىن ايت. مامام  مۇنداي كەزدە، ازداپ ۇرتتاپ العاندا اشۋ شاقىرمايدى.

-قورقام. باتىلىم بارمايدى.- دەدى ۆان داۋىسى ازداپ دىرىلدەي شىعىپ.

-مەن بىلسەم شەشەم بۇعان قارسى بولمايدى. قۋانادى اۋەلى. ماعان سالساڭ باياعىدا –اق ايتا سالاتىن ەدىم. بىزدە قىز ءوز شەشەسىنەن ەشتەڭەسىن دە جاسىرمايدى. ال سەن ايتەۋ مەنى ىلعي اۋىزعا قاعىپ، بوگەپ كەلە جاتىرسىڭ. بىلمەيمىن،- دەدى قىز ناراۋلىعىن جاسىرا الماي.

ۆان تاعى ءبىر رۋمكا اراق قۇيىپ ءىشتى:

– حوزايكا، جوق، كەشىرىڭىز، ماماشكا، ءبىز سۆەتا ەكەۋىمىز…جوق، مىنا سۆەتا ماعان تۇرمىسقا شىعايىق دەپ ءجۇر…- دەدى تۇتىعىپ.

– نە دەيدى؟- دەپ شوشىپ قالعان ەلميرانىڭ داۋىسى قاتتى شىعىپ كەتتى. ۆانعا اجىرايا قارادى.- ۆان!…

جىگىت ءۇن قاتپاي، تۇقىجىڭداپ  ءبىر ءتىلىم اشتى قياردى شانشىپ الىپ، اۋزىن  تولتىرا اساپ جىبەرىپ، شاپشاڭ-شاپشاڭ شايناڭ قاقتى.

-ۆان، نە ايتىپ وتىرسىڭ؟!- دەدى ەلميرا داۋىسى قالتىراپ.

شەشەسىنىڭ مىنا ىڭعايىن بايقاي قالعان سۆەتا سوزگە دەرەۋ ارالاستى:

-ماما، مەنىڭ ىشىمدە ۆاننىڭ بوپەسى بار عوي،- دەدى وعان كۇش كوسەتكەندەي.

شەشەسى «شىن با؟» دەگەندەي قىزىنا دا اجىرايا، ۇزاق قارادى. سونان  سوڭ:

-ۆان!- دەپ شىڭعىرىپ جىبەردى ەكى كوزى شاراسىنان شىعا قالش-قالش ەتىپ.

ءسويتتى دە داستارقاندى جۇلقا تارتىپ قالىپ، ۇستىندەگى نارسەلەردى ءبىر-اق اۋدارىپ تاستادى. اياق-تاباق، شىنى-شاينەك، بوتەلكە، ستاكاندار شالدىر-شۇلدىر ەتىپ تۇگەل جايراپ ءتۇستى.

-ماما، ماماچكا،- دەدى قىزى جىلامسىراپ.

ەلميرا كوپكە دەيىن  مەلشيىپ وتىرىپ قالدى. نە دەرىن بىلمەي دال بولدى. مۇنان ارى قولىنان تۇك كەلمەيتىنىن ءبىلىپ، ءوز بارماعىن ءوزى  تىستەدى. ءوز بولمەسىنە بارىپ شكافتاعى كونياكتان ءبىر ستاكان  قۇيىپ الىپ  باسىنا ءبىر-اق كوتەردى.. ءىشى وت بوپ ورتەنىپ بارادى. بوتەلكەگە تاعى دا قول سوزدى…ىشە-ىشە اقىرى ماس بولىپ قالدى.  شارشاعانشا جىلادى…

ۆان ءۇش كۇننەن كەيىن  سۆەتلانانى قولتىقتاپ، جوق، قولتىقتاپ ەمەس، ءدالىن ايتقاندا قولتىعىنا كىرىپ… جو، ولاي دا ەمەس، بۇعان قازاقشا  ءدال ءبىر تەڭەۋ تاۋىپ ايتۋ مەن پاقىرعا دا قيىنداۋ بولىپ وتىر. قۇلىندى بيە سياقتى. جوق. قالتالى قاسقىر بولۋشى ەدى عوي. جوق. مايمىلدار بالالارىن ارقاسىنا نەمەسە  باۋىرىنا جابىستىرىپ الۋشى ەمەس پە ەدى… وي، جوق. بۇل دا  ءدال ەمەس. ءيا، نە بولسا، ول بولسىن. وسى سياقتى بىردەمە ايتەۋىر، سۆەتانى ەرتىپ قىتاي بانكىنە باردى.

-مىناۋ مەنىڭ ايەلىم،- دەدى بويى وزىنەن جارتى مەتر ۇزىن سۇيىكتىسىنە تومەننەن ماقتانىشپەن قاراپ. بيىكتىگى كەۋدەدەن كەلەتىن سورەنىڭ ار جاعىنداعى بانك قىزمەتكەرىنە سونى ايتتى دا، وكشەسىن كوتەرىپ تۇرىپ، اقشانىڭ شەگىن ۇسىندى.- ءۇي الايىن دەپ ەدىم.

سونىمەن قالانىڭ ەڭ كورىكتى جەرى سامال رايونىنان جاڭا ءبىر وتاۋ بوي كوتەردى. ءبىز كورىپ جۇرگەن قازاقتىڭ كوپ وتاۋى ەمەس، ۇلى كورشىنىڭ، ميللياردتىڭ ءبىر شاڭىراعى. جاي ەمەس، التىننان سوققان كۇمبەز ىسپەتتى، اسا سالتاناتتى وتاۋ!

بۇلاي دەۋىمىزگە كىشكەنە عانا ءبىر سەبەپ بار. ەستىگەن قۇلاقتا جازىق جوق دەۋشى ەدى عوي قازاق. بىزدىكى دە سول. راس بولسا، وسى وتاۋ  كوتەرۋ تويى الماتىنىڭ ەڭ تاماشا، ءارى ەڭ قىمبات مەيرامحاناسىندا، مەدەۋگە شىعار جولداعى سالتاناتتى ءبىر رەستوراندا  ءوتىپتى. بىلايعا جۇرت تۇگەل بىلە بەرمەيتىن، بۇكىل قازاقستانداعى ەلەۋلى-ەلەۋلى وقيعالاردى قالت جىبەرمەي باقىلاپ، قاتەسىز قاداعالاپ وتىراتىن  ەڭ ايگىلى ءبىر دەموگراف عالىمىمىز الدىن الا ءشۇيىنشى سۇراپ:

– ۇلى كورشىمىزدىڭ 999-ى وتاۋى كەشە استانا قالاسىندا تىركەلىپ ەدى. مىنە بۇگىن مىڭىنشى وتاۋى الماتى قالاسىندا شاڭىراق كوتەرىپ وتىر. قازاقستان حالقىنىڭ جيىرما ميلليونعا جەتۋىنىڭ ەڭ ءبىر داڭعىل جولىندا كەرۋەن تۇزەلدى. قۋانىڭدار قازاقتار!- دەپ اسا سالتاناتتى مالىمدەمە جاريالاسا كەرەك. سونان قازاقستاننىڭ جەر – جەرىنەن قۇتتىقتاۋ تەلەگراممالار قارشا بوراپتى. ءىرى-ءىرى ساياسي پارتيالاردىڭ باسشىلارىنان، پارلامەنتتىڭ  بەدەلدى-بەدەلدى دەپۋتاتتانىنان، بەلى-بەلدى ساياسي قايراتكەرلەردەن…وي، كىمدى ساناپ وتىراسىڭ…

ءيا، سولاي عوي  ءوزى دە. ەكى جاس ءسۇيىسىپ تابىسسا، شەشەسى قارسى بولماسا،  زاڭ ور

ىندارى دوكۋمەنتتەرىن دايارلاپ بەرسە…بىزگە نە جوق؟! ءبىز دە  ءوز تاراپىمىزدان جاس وتاۋعا قۇتتى بولسىن دەمەگەندە نە دەيمىز!؟

قۇتتى بولسىن جاس وتاۋ! ءىشى ۇلعا، سىرتى مالعا تولسىن!

پىكىر جازۋ

Please enter your comment!
Please enter your name here